بو خبر تکمیللشه جک:

جمعه گونو ۲۵/۴/۸۹ تاریخینده حکیم تیلیم خان ایچین یئددینجی عزیزله مه مراسیمی ساوانین مرغئی کندینده قورولدو. بو تؤرن ده هئچ بیر بیلدیریش وئریلمه دن و خودجوش بیر شکیلده هر ایل اولدوغو کیمی چوخلو شاعر، یازیچی، آشیق و آراشدیریجی قاتیلاراق، تیلیم خانین معنویت و عرفان و انسانلیغینا سایغی گؤستررکن، مزارینا فاتحه اوخوندو. 

خبرین تکمیلی:

حکیم تیلیم خانین 7 نجی قورولتایی 1389ایلین  تیر آیینین 25ی تاریخنده (5/شعبان/1431- 17/جولای/2010) ساوانن مرغئی کندینده قورولدو. بو قورولتایا بیر چوخ تورک یازار، شاعر و آراشدیریجی قاتیلمیشدیلار. تؤرن ساعات 10:30 دا یوخاری قالانین مچیدینده قورآن کریمین اوخوماغی ایله باشلاندی. سونرا آپاریجی اسدالله امیری امام حسین(ع) حضرت ابوالفضل(ع) دوغوم گونلرینی تبریک دئییب و پروگرام چیخیش­لارلا دوام ائتدی:

-         فرامرز عسگری: قورآن اوخوما

-         حاج علی سیفی: شعر

-         بختیار فرخ: شعر

-         الیاس امیرحسنی: مقاله(حاج اکبرخان رزّاقی)

-         براتعلی فتح­الهی: شعر

-         علی اصغر علی­زاده: دانیشیق و شعر

-         ابوالفضل پالیزبان: شعر

-         علی روح­پرور: مقاله (شاه­سئونلر)

-         اسدالله جنتی: تیلیم­خان­دان بیر یارانیش شعری(وجودنامه)

-         آشیق رضا گلزلر: شعر

-         محمد براتی: شعر

-         علی رحمتی: شعر

-         آشیق تقی محیط: شعر

-         آشیق حسین علی­حسینی: دانیشیق( فولکلوروموزون علمی شکیل­ده توپلانیب آراشدیریلماسی و مدنی تولید ائتمه­گیمیزین گرکلیگی قونوسوندا)

-         محمود بلبلی: شاه اسماعیل خطائی­نین ارغنون شعری و زاویه­لی (زرند) آشیق محرم سلمانی دن بیر شعر

-         حاج احمد امیری: مقاله(تیلیم خان شعرینده ذکر الهی)

-         مهر علی احمدی(دانیشیق)

باشدا سؤیله نن کیمی بو قورولتای دا بیر چوخ مدنی چالیشان قاتیلمیشدیلار کی بعضی لرینین آدلاری بونلاردیر: آشیق احمد جامه بزرگی (ملایر)، آشیق عابباس غلامی(ملایر)، آشیق رمضان باقی (رازقان)- آشیق نادر رنجبر (مزلقان چای- آقداش )- آشیق ولدخانی (جوشقان) - آشیق ارشد جلالی (کرووس) - آشیق امیرعلی صابری (ارجرود) - آشیق نصرت ا...زرگر (شهریار) -آشیق صفدر خیدمتی ( قوم شه سئون )- آشیق حسین علی حسینی ( قوم شه سئون)- آشیق ریضا گلزار( شه سئون گؤی داغ)- آشیق فتح ا... ولی خانی( قوم شه سئون)- آشیق تقی محیط ( شه سئون ساوا)- آشیق محمد شهبازی( شه سئون قوم جعفرآباد بؤلگه سی) - آشیق گونش(علی رمضانی- قوم شاه سئون)- عابباس ایسماعیلی ( بند چای ساوا)- محمود بولبول (شه سئون زرندیه ساوا)- باباعلی باقری (ساوا) - قوربان صییامی ( قاراقان ساوا) - گل آقا بوداغی (شه سئون قوم).

 آرتیرمالییام کی بو قورولتای دا ساری گلین درگی سینین امکداشلاری و قاشقایی ائلیندن قاتیلان اولموشدور. تؤره نین سس سیستمی قوم دان گلن خیام استریوسونون یاردیمی ایله اولوشدورولموشدو.

اوتورومون سونوندا قاتیلانلار حکیمین مزارینی زیارت ائدیب، فاتحه اوخودولار. سونرا قوناقلارا ناهار سوفره­سی آچیلدی.

 

اؤلوم گرکی دیر اؤز کیم لیگینه   

 قایغی سیز ؛ دویغوسوز یاناشانلارین

سون ایللر داها چوخ حکیم لقبی ایله تانینان قاراخان نوه سی ؛ تیمور خان اوغلو ؛ تيليم خان گونش ایلی 1136 ینجی ایلده ساوه نین مزده قان ماحالی نین مه ره غی / ماراغا / کندیده آنادان اولوب ؛ سکسنه یاخین بیر عونور سوردوکده 1209 ینجی ایلده  هامان کندده حاقین چاغریشین قبول ائدیب جانین ؛ جان باغیشلایانان تقدیم ائدیب ائله چوخ سئودییی آنادان اولدوغو یئرده ؛ باسدیریلیب ؛ مزاری ایسه حله لیک بللی و ادب سئورلرین بیر زیارتگاهی کیمی گونده اونلار نفرین قوللوقلاریندا اولور . اثرلری ده طالعی کیمی قارابخت اولان بویوک و آرزی گوز شاعیریمیزین بلکه ده بیرینجی دفعه ادبیات عالمینه اوز هم یئرلیسی و هم کوشنی رحمتلی دوقتور علی کمالی تاپیب تانیتمیشدیر . علی کمالی نین آدی بوگون ائله شاعیر تيليم خان لا یاناشی یاشاماقدادیر . مع الاسف بویوک آراشدیریجی دوقتور علی کمالی نین واخت سیز اولومو ( 11/5/75) ایله تيليم خانین دا یئنه اثرلری تقریبا اونودولدو . آنجاق 82 ینجی ایل پروفسور دوقتور محمد تقی زهتابی اثرلری نین نشر ائوی نین همتی  و نشبثی ایله ؛ هله آراشدیریجی پروفسور محمد تقی زهتابی و دوقتور علی کمالی دیری کن بیر لیک ده یازدیقلاری بیر دیرلی اثر ایشیق اوزو گوره بیلدی . تاسف لر اولسون کی رحمتلی دوقتور کمالی نین عومور بو اثرین چاپینا وفا ائتمه دی . شاعیر رحیم گوزل آراشدیریجی و بویوک عالیم رحمتلی علی کمالی نین وفاتینا دایر نه گوزل بیر آغی سویله میشدیر .

اونا اولوب دئسک ؛ سهو اولار بو سوز

داهی لر یاشایار اولندن سونرا

یازیب ؛ یاراتدیغی هر اثر ؛ هر ایز

عومرونو داشییار اولندن سونرا

+=+

اونون همتی ایله رزاقی ؛ تيليم

خالقین یادداشینا کئچدی ابدی

یوخ ؛ یوخ  یارادانا یاراشمیر اولوم

او ؛ ائلین قلبینه کوچدو ابدی

+=+=

اولوم گرکی دیر اوز کیم لیگینه

قایغی سیز ؛ دویغوسوز یاناشانلارین

او کی عومور بویو آنا دیلینه

حصر ائتدی وارلیغین ؛ صرف ائتدی وارین

+=+=

اوزونو دوشونوب ؛ دویاندان بری

او لاقئید قالمادی تورک دونیاسیندا

آچیلسین اولکه نین قوی سرحدلری

تورک ضیالی لاری گلسین یاسینا

=+=+

واخت سیز ایتیردیکسه بیز کمالی نی

اونون کمالینا احتیاجلی کن

اوزو یئتیرمیشدی یوز کمالی نی

بیر گون کمالی سیز قالماسین وطن .

+=+=

تيليم خان ذاتا دینی و عقیده لی بیر شاعیر اولموشدور . او قورانین بیر نئچه سوره سینی منظوم اولاراق اوز شعرلرینده آنا دیلیمیزه چئویریب ؛ شرحه قائل اولموشدور . شاعیر بونلارا قناعت ائتمه ییب حتی دینی آنلام لاری دا گاهدان شعرلرینه بزه ک وئرمیشدیر . او ؛ اون ایکی امامی بیر شیعه و بونا اساس اوز یارانیش ( وجود نامه ) شعرلرینده آیدین جا اشاره سی اولموشدور. شاعیر میثلی گورونمه ین بیر شعرینده بیر چوخلو قوشلارین آدین چکمیشدیرکی ایندی کی نسل اونلارین چوخونون حتی آدین دا ائشیدمه میشدیر . باخین

سیمرغ و سمندر ؛ طوطی و مینا

طاووس و قو تزرو ؛ سار و ملخ چین

هوما؛ کرکس ؛ هوکو ؛ کنتوره ؛ قجیر

ابابیل ؛ بایقوش و کهلیک ؛ گوگرچین

+=+=

قاراقوش و قرقی ؛ قیزیل قازالاخ

قرقاوول؛ دوراش و شوپر؛ بولبول ؛ زاغ

دورنا و هوپارا ؛ آنقوت و کلاغ

خوروز و اوردک و قارقا ؛ سیغیرچین

=+=+

او توکلو قاراگوز سیره و ترلان

سئرچه چمچغ؛ قیل قویروق ؛ سار ؛ چالاغان

باغریقارا ؛ قومرو ؛ فاخته ، ساغساغان

هود هود ؛ آهن مینقار ؛ سققا ؛ بیلدیرچین

=+=+=

زاغچه و یاشیل باش؛ هوراسیل ؛ اویار

شتر مرغ ؛ تئیهو ؛ سار و قوش قویار

کاروان قیران قوشو ؛ قارا چاقا ؛ شونقار

هیند تویوغو ؛ بوقلمون و لاچین

+=+=

تولکو قولوسو ؛ قشقل تراش ؛ عندلیب

یاس تویوغدان تویوق دوتدولار نجیب

چوبان آللاداندی او شاهین غریب

تلیم ؛ سودا شیکار ائیلر بالیقچین .

تيليم خانین تاثیر آلدیغی و تاثیر بوراخدیغی ایزلردن اورنکلر:

تورکمن خالقینین دونیا شهرتلی و تانینمیش شاعیری مختومقولو فراغی ایله تيليم خانین شعرلرینده بیر سیرا اوخشارلیق گورمک مومکون دور . باخین

مختومقولو دئییر :

بیر عیبین ای دئییم سنین اوزونه

هئچ کیم ایله یولا گئتمه دین دونیا

اونکی گلنلره محبت ائتدین

سونکو لره نئچین ائتمه دین دونیا

تيليم خان دئییر

بی صفت و بی حقوق سن

یئری ای دونیای فانی

ساخلامادین اول باشیندان

سن آدم و حوانی

مختومقولو

ای یارانلار ؛ مسلمانلار

جبرده یورمه لی اولدو

نئجه زحمت چکن جانلار

جفانی گورمه لی اولدو

تيليم خان

 گوول نئچین آغلاماسین ؟

جانانیم گئتمه لی اولدو

دان یئلی نامه گتیرمز

غریته یئتمه لی اولدو.

بویوک شاعیریمیزین شعرلرین اوخویاندا گوروروک او واختی  - واختیندا یازیب اوخوماقدان قیسرقانمامیش و همشه قولتوغوندا کیتاب اولارمیش . بو کیتابلارین بیر چوخ موضوع لارین دینی ایله ادبی آنلاملاری داشییارمیشلار . تيليم خانین شعرلرینده اوزوندن قاباقکی شاعیرلرین ایزی آیدین جا گورونور . ارنک اولاراق حله صفوی دوورونده یاشایب آد – سانی بیر چوخ یئرلری بوروموش توفارقانلی عاشیق عاباس اونون ان چوخ سئودیی شاعیر و اوزانلاردان اولوب ؛ شعرلرین ایسه دائما اوخویارمیش . توفارقانلی عاباسین تاثیری شاعیر تيليم خانین اثرلرینه گاهدان کولکه سالیر . عاشیق عاباسین بو شعرین

مرد اودور حروفات حروف دمینده

دمه قال قاتمایا بیر دم ائده گوش

خبر آلدیم اصول دین نئچه دی ؟

عرب خمسه ؛ فارسی پنج ؛ تورکو بئش

+=+=

سود اگر سن آچ مطاعی یک ها یک

آل جوابین وئر سوالی یک ها یک

ایلیشدی بدن اوسته یک ها یک

هربی راس ؛ فارسی سر ؛ تورکو باش

+=+=

... نامرد له گل اولما سن آشینا

بیر گون اولار زهر قاتار آشینا

(( عاباس )) دئییر سالیم شاهین باشینا

عرب حجر ؛ فارسی سنگ ؛ تورکو داش .

گوروب اوخویان تيليم خانین یامان اوره یینه یاتیب ؛ چوخ چکمه دن همین شعرین اساسیندا بئله بیر شعر قوشور :

کیشی اودور اهل عیرفان یانیندا

دمه دم قاتمایا ؛ وئره بیر دم گوش

سوروشسا لار اصول دین نئچه دی

عرب خمس ؛ فارس پنج ؛ تورک بئش

+=+

نامردینن یولا گئتمه اینجیدی

رقیب سوزو داش تک دییب اینجیدی

او نمه دیر طرحین ؛ وضعی اینجی دی ؟

عرب ضرس ؛ فارس دندان ؛ تورک دیش

+=+=

... تيليم  دئییر گل گئیینک کولاهه

سگ رقیب گوزونه دولسون کول آ – هه ؟

او نه دیر کی قالیب اولوب کولاهه

عرب راس ؛ فارس سرو و تورک باش .

بونلاردان علاوه آذربایجان ادبیاتی نین آیلی – اولدوزلو گویونون پارلاق اولدوز لاریندان بیریسی اولان ملا پناه واقف ده تيليم خانین سئودییی شاعیرلردن اولموشدور . مسافت باخیمیندان  واقفین یاشادیغی یئر نه قدر اوزاق اولسادا ؛ آنجاق شعرلری یوللاری یارا یارا  ایلدیریم سرعتی ایله گلیب تيليم خانین الینه چاتیب ؛ شاعیر تيليم خان ایسه اونلاری سئوه – سئوه اوخویوب تاثیر لنمیشدیر . واقف بیر شعرینده بئله دئییر:

ای ماه شرف مهرو و وفالر گتیریب سن

چوخ لطف و کرم ؛ جود و سخا لر گتیریب سن

خورشید کیمی نور و ضیالر گتیریب سن

بو شهر ه کی تشریف لقالر گتیریب سن

سرخوش گلیبن ذوق و صفالر گتیریب سن

+=+=+

... ای خاتم اعظم و علی سرور واقف

فغفور و فریدون و جم و قیصر و واقف

دیدارینه نیسان اولا چشم تر واقف

کرسی سعادتده سعید اختر واقف

المنت لله کی جلالر گتیریب سن

ملاپناه واقفین اوسته کی شعرلرین گوروب ؛ اوخویان تيليم خان قلم اله آلیب بئله نظیره یازبر:

ای سرو ارم لطف و صفالر گتیریب سن

چوخ عصمت ایله شرم و حیالر گتیریب سن

صدرینده لیمو ؛ سیب شفالر گتیریب سن

ای صیقل دل زنگ زدا لر گتیریب سن

اکسیر قدمدن کیمیالر گتیریب سن

=+=+

خاللارینا تشبیه زحل ؛ مریخ و کیوان

ای پرتو حسنینه خجل ماه درخشان

کیم جرات ائده ر بی ادبانه دئیه انسان

ای حور سیه چشم و ایا ثانی غلمان

مخلص لرینه لطف و صفالر گتیریب سن

=+=+

گل آب بقادن بیزی سیراب ائله معلوم

دل شادم عجب قالماقینا ؛ گئتمه یه مغموم

عناب لبیندن تيليمی ائیله مه محروم

بشکسته یه م الدن اله سالدی منی هر شوم

بیمارینا سن ده مومیالر گتیریب سن .

تاسف لر اولسون کی تيليم خانین دا یاشایشی ؛ یارادیجیلیغی و ادبی ایرثینه دایر شاعیرین لیاقتی قدر بیر مقاله قلمه آلینمامیشدیر . سوز لریمیزه دلیل شاعیرین آنادان اولوب یا خود وفات تاریخی دیر کی نئچه نوع ذکر اولموشدور ! ایکینجی دلیل شاعیرین شعرلرینین الده آز اولماسی اولا بیلر . اوچونجو دلیل ایسه آراشدیریجیلار ؛ شاعیرلر ؛ یازیچیلارین نئجه دئییرلر کم کارلیق لاری اولموشدور . بیز آرزی لیریق همین کم کارلیق چوخ چکمه دن قوه دن فعله اوتوروب شاعیر تيليم خانین اوزوندن سونرا کی تاثیری شاعیرلرده ؛ ائله جه ده ادبی ایرثینه دایر دیرلی مقاله لر ؛ هابئله اوز شعرلری ایله قاباق قارشی دا دایاناق .

قایناقلار و ایضاحلار:

1-  آچین پنجره نی – رحیم گوزل ؛ تبریز 1381 ؛ صص 132-131

2-  حکیم تلیم خان دیوانی ؛ بیرینجی جلد ؛ توپلایان اسدالله امیری ؛ قم  1386

3- تلیم خان / حیاتی و یارادیجیلیغی / دوکتور زهتابی ؛ دوکتور کمالی – تبریز 1382 ؛ نشر اختر

4-  وارلیق ژورنالی 6 ینجی ایل ؛ نومره 9 و 10 ؛ تهران

5- ائل بیر اولسا _ توفارقانلی عاشیق عاباس / سئچیلمیش اثرلر / توپلایان پرویز همت جو محمود آباد – تبریز ؛ اختر نشری 1382

6-  بو سطیر لرین یازاری نین شخصی یادداشتلاری

7- یاد نامه حکیم تلیم خان ؛ حاضیرلایان مهندس اسدالله امیری ؛ قم 1387 ؛ نوید اسلام نشری

8-  رحمتلی پروفسور غلامحسین بیگدلی ده ؛ دوقتور علی کمالی نین وفاتینا دایر بیر آغی سویله میشدیر کی اوزلویونده ماراقلی دیر . پروفسور بیگدلی ؛ علی کمالی نین کشفینده بویوک رولو اولموشدور . بلکه ده بو حسرت ائله باعث اولموشدور کی آشاغیداکی شعری قوشسون :

ائلیمین دردی

من ائلیمین دردلرین بیر به بیر بیلدیم

ائلی لن آغلادیم ائل ایلن گولدوم

چالیشدیم کی یایام آنا دیلیمی

ائلین بو دردیندن سارالدیم سولدوم

تاپدیم تيليم خانین خزینه سینی

بونونلا شاد اولدو بو حزین کونلوم

آنجاق بو خزینه اوزه چیخمادی

یاریمچیلیق قویدو بو ایشی اولوم

چاتدیرا بیلمه دیم خالقیما اونو

چاتدیرین باجارساز قوربانیز اولوم

اونون میراثینی اونوتمایین سیز

چالیشین ؛ یئتیشسین خالقیما تيليم

چاتدیرین ؛ یئتیرین ائل لره اونو

قویمایین سارالسین سولسون سئوگیلیم

عطیر ساچسین بوتون ائله – اوبایا

تاکی مزاریم دا من راحات اولوم

ایگید اوغلانلاریم نجیب آروادیم

باجی – قارداشلاریم ائلیم اولوسوم

چوخ نیسگیل لر قالدی یازیق کونلومده

هامیسیندان آرتیق تيليم دیر تيليم

یازین باش داشیما بو مصراعی سیز

علینی یاشادار ابدی تيليم .

دیوان بیگدلی ؛  توپلایان :  رحیم چاووش اکبری ( تبریزلی یسنای ) –تهران ؛ نشر ثالث 1380 ؛ صص286-287

قایناق: http://www.salarsolmaz.blogfa.com/post-37.aspx

تورک ادبیاتیندا قالارگی آدلاردان بیری یقین کی محمد کاتب ساوی، دیوان لغات الترک ون استنساخ ائده نی، دیر. آیریجا ساوا کلمه سی تورانلی بیر شاهین آدی دیر(ساوه شاه). مرغئی لی حکیم تیلیم خان آذربایجان و تورک ادبیاتیندا دانیلماز بیر یئره صاحیبدیر. حکیم تیلیم خان باشدا اولماقلا مرغئی ده بیر چوخ شاعیر و یازیچی بویا باشا چاتیب کی اونلاردان بعضی سینین آدینا اشاره ائدیریک:

میرزا مرادخان تیلیم خانلی

تورکمان محمود

حاج علی سیفی

حیدرآقا خادملو

مهرعلی احمدی

محمد براتی

عیسی کریمی.

تیلیم خان شعرلرینین بیر قیسمی چاپ اولوب. تورکمان محمودون الده اولان شعرلری چاپ اولماق سوره جینده دیر. حاج علی سیفی نین " قارا میل" آدلی تورکجه شعر دیوانی ارشاددان مجوز آلیب.

عزیز اوخوجولارا حاج علی سیفی دن بیر شعر ارمغان ائدیریک:

هامي بير- بيرينه يار مرغئي­ده

تيليــم­خان كندينه قونـــاق گلنلـر

خدام اولســـون سيـزه يار مرغئي­ده

خوش گليب­سيز آياقلاريز بار[1] اولسون

بو گلمكدن هـــدف وار مرغئـــي­ده

 

حرمتلـــي قوناقلار سيزه سؤيله­ييم

همّت­لي چــــوخ ائللر وار مرغئي­ده

خير و شــرده هامـي همت قويارلار

هامي بير- بيرينه يــار مـــرغئي­ده

 

تويــــدا گليب مبارك­ديردئيَــرلر

ياسدا ياسليلارين غميـــن يئيـرلر

ايش وقتي ييٌغيليـب جارا گئده­رلر

وارلي- يوخسول كاسيبكار مرغئي­ده

 

باهـــار اولار چؤل يوخودان آييلار

دلي جئيـــران داغيميـزدا ياييلار

اوچ آي پاييز فصل- خزان ساييلار

اوٍچ آي قيٍشي ياغار قار مرغئي­ده

 قایناق: یادنامه حکیم تیلیم خان- نشر نوید اسلام قم- ۱۳۸۷- حاضیرلایان: اسدالله امیری

بو ساعاتدان تاپيلارمي خوش ساعات؟

تيليم­خانيـن دييارينـــا گلميشــــم

پاس باسيرديم چــوٍرويوردوم بوجاقدا

قيٌزيل پولون عيارينـــا گلميشمم

 

گلميشم تيليم تاپيم                گؤزوٍمـو سيليــم تاپيم

جهليمه بيليم تاپيـم               روحوما چيليــم تاپيـم

ديليمه ديليـم تاپيم                قيٌريلميش جيليم تاپيم

 

جيليم تاپيم گؤروم هاردا کؤکوم وار

هاردان گليب هارا گئدمک ايستيرم

بو توْرپاقدا الي باغلي ديل اوٍچــون

نه چاليشيب نه­لر ائتمک ايستيـرم

 

ايستيرم ائليم قالسيــن            ائليملـــه ديليم قالسين

بو قاينار سئليـم قالسين          داراقلي تئليــم قالسين

ايل اوٍسته ايليم قالسين            کوٍرَ­ييـم بئليم قالسيـن

 

بئليم قالسين آرخا دوراق بئل- بئله

بئله ائلــه نــه بئـل بـاتـار نه شنه

ساري بوغدا ايچـــه دوْلار نه دوْلار!

قيٌلچيـــقلاري بزک وئـرر کؤوشنه

 

  کؤوشنه ياييل قـارداش           اوزاقلي سايـيل قارداش

ياتيبسان آييـل قارداش           اوْلما بير چاييل قارداش

ائلينه حاييل قــارداش             تيليمه ماييـل قارداش

بير داها دده تيليم خانين يوردونا هابئله اوْنون زييارتينه گلمه­ييمه گؤره اوٍرَکدن سئوينسم ده آنجاق ايکي گؤروش آراسي بير چوْخ داهي اينسانلاري ايتيرديييميزه گؤره کدرلنيرم.  

کئچن گؤروشده، دئمک کئچن دده تيليم­خان قورولتاييندا پروفئسور زهتابي­نين خلج­لر حاققيندا اوْنودولماز چيٌخيشي، دوٍکتور کمالي­نين وار گوٍجو ايله توٍرک خالقلاري­نين پارلاق اوْلدوزو حکيم تيليم­خاني چاليشيب تانيتديرماسي، پروفئسور محمدزاده و پروفئسور بيگدلي، اوستاد فرزانه و اوستاد منظوري خامنه و بير چوْخ ضيالي­لاريميزين دَيَرلي چيٌخيش­لاري هله ده آغزيمدا داد وئرير.  

اوْ قورولتايين اساس قوروجولاري، شهريار دَرنگي و دوکتور کمالي و ساوا ضيالي­لاري اوْلموشلارسا، آنجاق بوٍتون ايران توٍرکلري و خوٍصوصييله ساوالي­لار طرفيندن کوٍتله­وي شکيلده ايره­لي سوٍرموشدور.  

بو ايش ده يالنيز دده تيليم­خانين، خالقين اوٍرَيينده توتدوغو يئردن آسيلي اوْلابيلردي.  

او قورولتاي، ماسالي، اوٍستوللو، کولئرلي، الوان چيٌراقلي، سس جيهازلارينا موٍجهّز اوْلان سالون­لاردا يوْخ، نار باغيندا داغ اَتَيينده قورولوب و يوٍکسک سوييّه­ده ايره­لي سوٍرولدو.  

دوْغروسو او قورولتاي بؤيوٍک سالونلارا سيغيشمازيدي، چوٍنکي دده تيليم­خان اؤزو ده ائله بير مکانلارا سيغيشان بير کيمسه دئييلدير.  

او ساوا خلقي­نين گئنيش اوٍرَک­لري­نين توٍم چيمنليکلرينده يورد سالميشدي و ايندي ايسه بوٍتون دوٍنيا توٍرک­لري­نين ياشاديغي يئرلره يوْللانيب يورد سالماق ايسته­يير.  اوْنا گؤره ده قوْناقلار دده تيليم­خانلا و اوْنون يوردداشلاري­ايله قيٌريلماز ايلگي باغلاماق اوٍچون او ياشايان يوردا، داغا دره­يه ائل قوجاغينا گليب و دعوت مکتوبو گتيرميشديلر.  

دئمک او قورولتاي حوٍکومت الي­ايله يوْخ، کؤنوللو خالق الي­ايله قورولموشدور.  هابئله راديو تئلويزيادا سسلنمه­دي.  اوْنو خالق اؤزو و بوٍتون قوْناقلار ديلدن ديله گزديرديلر و بئله­ليکله ده تيليم خان سيياسي سرحدلري آشدي و توٍرک ادبياتي­نين زنگين سيمالي گؤيونده پارلاق اولدوز کيمي بولوت آلتيندان چيٌخيب دوٍنيادا توٍرک ضييالي­لارين ماراغيني اؤزونه قازاندي.  

تيليم­خان بير داها دوْغولوب ياشاماغا جان آتدي، ياشادي خالقيني ياشاتدي، تيليم­خان خالقيني ياشادابيلمزدي اگر خالق اؤز ايگيد بالاسيني بير باخيمدان دا اولو آتاسيني 180 ايل اوٍرَک­لرينده، سينه­لرينده ياشاتماسايديلار و اوْنون اثرلريني ياد يادداشلاريندا سَرگي­يه قويوب و زامان سوٍره­سينده، مکان دَييشيکلييي اساسيندا، سينه­دن سينه­يه کؤچمک­ ده اوْلماسايدي.  

البتّه دده تيليم­خان يازيلي ادبياتيميزدا دا سس­سيز- سميرسيز ياشاميشدير.  او عاشيق­لارين سازيندان علاوه، کوٍرسو باشلاري­نين نوغولو اوْلدوقدان سئواي، پروفئسور زهتابي دئميشکن، قاشقاي خالقي­نين گؤرکملي شاعيري محزونا درين تأثير بوراخميش و حکيم هيدجي­نين اثرلرينده ده اوْنون تأثيري گؤرونور.  

آنجاق دده تيليم­خان دا اؤز نؤوبه­سينده ادبياتي اؤز اديب بابالاريندان ايرث آپارميش و بو يوٍکسک موٍوفّقيتي الده ائتمک اوٍچون، توٍرک- آذربايجان ادبياتي­نين توٍکنمز خزينه­لري و بؤيوک سيمالاريندان اؤيرَنميشدير.  فيضولي، شاه ايسماييل ختايي، موللا پناه واقيف، خسته قاسيم، توٍرکمان شاعيري مخدوم قولو او سيٌرادان اوْلموشلار.  هابئله فارس، عرب، ايران توٍرکجه­سي و توٍرکمان توٍرکجه­سيني بيلدييينه گؤره او ديللرده باشقا اثرلر اوْخوموش و فايدالانميش­دير.  آنجاق ان موٍهوم، ان دَيَرلي و ان توٍکنمز خزينه توٍرک ديلي­نين شيفاهي خالق ادبياتي و اوْنونلا ياناشي عاشيق ادبياتي دده تيليم­خانين ياراديجيليغيندا اساس رول اوْيناميشدير.  

تيليم­خان عاشيق ادبياتي­نين چئشيدلي قوللاريندا، شئعر يازيب و باجاريقلا اؤز اينجه روحونو، دويغولاريني اوْرتايا قويابيلميشدي.  اوٍسته­ليک عاشيق ادبياتيندا يئني يوْل آچماغا چاليشميش و بو ايشين عؤهده­سيندن باجاريقلا گله بيلميشدير.  

آنجاق دده تيليم­خانين شئعرلريني ايکي حيصه­يه بؤلسک و اوْنون آذربايجان و توٍرک دوٍنياسي­نين دوْغما وزني هئجاايله يازيلان بير ياندا و عروض وزني و فورماليزم اسيري اوْلدوغو شئعرلري ده باشقا حيصه ائتسک، توٍرک ادبياتيني جيددي تهديد ائدن و اويارسيز عاميللري گوٍره بيله­رک، دده تيليم­خانين قودرتين و ضعفيني گؤزلر اؤنونه چکه بيله­جه­ييک.  

توٍرک ادبياتي­نين دوْغما شئعر فورمالاريندا و وزنلرينده منجه تيليم­خان ان آزي دده علسگر کيمي زيروه­ده دايانابيلميشدي.  اوْ, اؤز اينجه روحو و اينسان سئور باخيشيني، اوٍرَک اوخشايان، موسيقيايي شئعرلرينده، آتالار سؤزلريندن گئنيش فايدالانماقلا اوْرتايا قوْيموش، ياشاديغي آنا ديلينده تام ياشاميشدير و هردن ائله ساده سؤزلرله، آنجاق اوستادليق­لا روحونون اينجه­ليکلريني يازيرکي، اينسان حئيران قالير.  

لبلرين وئر اميم ناشتا

همي يازدا همي قيشدا

تيليمي گزديردين باشدا

دئمه­دين نيشانلا مني

دده تيليم­خان شئعرلري­نين باشا- باشيندا چئشيدلي شئعر صنعت­لريندن، او سيرادان: بنزتمه، ايستيعاره (بيروْووز)، جيناس، تکرير، ضيد سؤزلر، ايهام، لف و نشر، ردالعجز علي صدر، ملمّع و ساييره­ده دَيَرلي فايدالانميشدير و خوٍصوصاٌّ بعضي­لريني او جوٍمله­دن جيناس صنعتيني زيروه­يه قالخيزيب و بو ساحه­ده بيرينجي­لردندير.  

آنجاق ايکينجي حيصه­يه گلنده ايسه منيمسه­مه­ميش عروض وزنيندن فايدالانماقلا يازيلان شئعرلري و هابئله زوْراکي­ليق­لا فورماليزم ايسارتينده قوشدوقلاري، شئعرييت باخيميندان آشاغي درجه­ده­ديرلر.  هابئله بو حيصّه­ده هئجا-عروض ترکيبينده يازيلانلار دا موسيقي باخيميندان کله- کوْپوز ائشيديلير.  اؤرنک اوٍچون:

غبغبين، زنخين بنفش جنت

غنچنين خشبي نقش چين چيني

شئعر چتين آنلاملي و سؤزلر موسيقي باخيميندان اوٍرَيه ياتان گؤرونمورلر.  

بونلاردان گئچديکده؛ دده تيليم­خان بير سيرا موٍوفّق شئعر فورمالاري دا ياراتميشدير کي اوْنلارين بير سيٌراسيندا ديقّته لاييق يئني­ليک واردير.  

پروفئسور محمد تقي زهتابي قيٌساجا اوْلسا دا تيليم­خانين ياراديجيليغينا"تيليم­خان حياتي و ياراديجيليغي"کيتابيندا ياناشماسي بيزه دَيَرلي بيلگي وئرير و يقين کي يوْلداشلار اوْنو اوْخويوبلار و هابئله آراشديريجي قلمداشيميز موٍهنديس اسدالله اميري­نين ده توْپلاديغي"حکيم تيليم خان ديواني"کيتابيني اوْخويوب يايماغيميز بوينوموزدا وظيفه­دير.  

سؤزوٍمون سونوندا ساوا خالقينا، مَرَغئي ضييالي­لارينا و تيليم­خاني بو گوٍنه گتيريب چيٌخارانلارا ساغ اول دئييب و يوْللاري­نين داواملي اوْلماغيني آرزولاييرام.  

28/4/1386- اکبر صالحي(قاداش)- مرغئی- تیلیم خان ۴ونجو قورولتایی

به گزارش وبلاگ بندامیر(http://bandamir.mihanblog.com) کتاب "تیلیم خان و خلج" اثر محقق ساوه ای، دکتر خسرو امیر حسینی، مجوز نشر را از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دریافت کرده است. یادآور میگردد حکیم تیلیم خان از بزرگترین شعرای ترکی سُرای اهل ساوه در دوره قاجاریه بوده و خلج ها یادگاران ترکی باستان میباشند که به زبان ترکی خلجی صحبت نموده و امروزه در منطقه ای مابین قم، ساوه، آشتیان، تفرش و اراک زندگی میکنند.

 

 

عاقبت بیر گون گئدر سن
عاقبت سن بیر زمان پرواز بالیم سیندیرر سن
عاقبت بیر گون کی آفتاب زندگانی باش ووراندا
فال- پاک- روزگاریم دؤندورر سن
سن گئدر سن تا خیانت-تا مرز نهایت
تا فراموشی- مطلق تا اورا کی سیندیرن تاج رفاقت
روحیمی زنجیر -درده جانیمی دار- جفایه
عاقبت بیر گون منی پرواز دان محروم ائلر سن
بو من و بو روزگاریم غملی دیر روحیم روانیم
روحیمی درمان ائله ای خسرو ای شاه -جهانیم
زندگیم بر باد اولوب فریاد ائله فریاد ائله
غصه دن فریادی دن بیر گون منی دلخون  ائلر سن
دل غرورین سیندیرر یاش مجال وئرمس زبانه
گؤز آخار و جان چیخر حادث اولار قصه-زمانه
آد دوشر هر کوچه ده پس کوچه ده.مردم دیلینده
عاقبت بیر گون منی سن زجریدن مجنون ائلر سن
***
ای صنم عشق و وفا داش اورگه مهر و جفا
هر گئچنین اشک و غمین ائیلمه ی سن درد و دوا
عاشق بی چاره منم چوخلو غم و ناله منم
رحم ائله بو عاشقه کی یوخ سینه سی نا و نوا
ای باشوما یاره سالان تکلیگیمه چاره سالان
سنین داشون غملی دله سایه دیر و مهر و صفا
صاباح سنی یاد ائیلرم غصه دن فریاد ائیلرم
آخشام اولور آغلارام و اشک و غم و سوز و صدا
آی بی خبر گلر گئدر ایل گئدر و شام و سحر
من قالام و کوه -غمیم یاد -سن و یاد- خدا
اورک یولونو باغلارام قوجاللام و قان آغلارام
هردم یارام تازه اولور جانیم اولور قانو یارا
اؤللم و توپراق اولارام قارام گئدر آق اولارام
یولون باشوندا یاتارام بوسه ووررام آیاق لارا

***
ای گؤیول اؤرگش که هر کیم لایق- عاشق دگیل
گر کی اولسا یار- عاشق عشقِ ده صادق دگیل
ای گؤیول هر کس اورکدن غصه دن جان وئرمه سه
بی گمان درمان اولاندا غصه دن فارغ دگیل
هر زمان پروانه لیک آغشته اولدو حیله یه
بیل که شمعین پرتوسو جز سایه- سارق دگیل
غصه لر یاده گلیر فرمان وئریر فریاده کی
سن یئتیشدیر دردی یاره دیل ولی ناطق دگیل
ای گؤیول فریاد ائله معشوقی آختار هر زمان
عاشقه بعد- مسافت هاله دیر عایق دگیل
هر کسین اؤز لیلی سین یازموش فلک پرگارینه
عشق- مجنون لیلی دیر هر عاشق- فاسق دگیل
دردیمه درمان ائله ای ساقی- درمان- غم
دل ولی درگاه حق ده هئچ زمان لایق دگیل

نفس- حق وئریرن خوش دئییرن سن ای تیلیم
نه حرارت وئریرن اورگلره سن ای تیلیم
به مثل مهری خانم اولوب سنین خدای، ولی
حق بیلیر که مهری ده حقی تاپوپ سن ای تیلیم
نه صفا وار اورگینده او زمان که اوخوران
فتنه- غم سالوران اورک لره سن ای تیلیم
مهرینین مهری اوتوردو جانویا هامی بیلیر
اما هیچ کس بیلمی ییر نه آختارور سن ای تیلیم
مهری بیر نور- ضعیف دیر گوشه- پنجره ده
او کی آفتاب ائیله دی اونو سنن سن ای تیلیم
سن مراغه اهلی و مهری خانم اهل- جفا
بوالعجب یار توتوب سن اورگه سن ای تیلیم
بیر گئجه عالم روءیاده به محضر- علی
آلتی نور گؤرموشم و دئییب بیری سن ای تیلیم.

تیر آیینین سون جمعه سی مرغئی ایچین باشقا بیر آنلامی وار. چونکی بو گون بوتون ادبیات و شعر و عرفان و موسیقی و آشیق سئونلر، ساوانین بؤیوک شاعیری "حکیم تیلیم خان" ی عزیزله مک ایچین مرغئی ده اونون عزیز مزارینا گول سونوب فاتحه اوخورلار. آلدیغیمیز خبرلره گؤره هر ایل اولدوغو کیمی بو ایل ده تیر آیینین ۲۵ ی(تانری ایسدرسه) بو  سیرا مراسیملرین ۷ نجی سی قورولاجاقدیر. تیلیم خانی آنماق عرفانی آنماق دیر. تیلیم خانی یاد ائتمک، اینسانلیغین نه قدر بؤیوک و اوجا اولدوغونو یاد ائتمک دیر. تیلیم خان دئمک " بنده خدایم امت رسول" دئمک دیر. تیلیم خان دئمک " ذکر- الهی دن اولمانام خموش" دئمک دیر. تیلیم خان دئمک " حیدر چاکری، خاندان دوستو" دئمک دیر. سؤزون سونوندا حضرت علی نین ولادت گونونو بوتون عدالت ایسته ینلره تبریک دئییرم.